پروتوزوآ بيشتر جانوران تک ياخته اي ميکروسکوپي هستند . اينها در سلسله جانوري پايين ترين
جانوران گروههاي بزرگ مي باشند و گروههاي ديگرجانوران ، پرياخته يا متازوئرها هستند .
از لحاظ ساختمان ، يک پروتوزوئر با يک سلول از جانور متازوئر قابل مقايسه و تطبيق است .
ولي از نظر عمل و وظيفه يک موجود زنده (Organism) کاملي است و داراي توازن وتعادل
فيزيولوژيکي است و تمام اعمال ضروري زندگي يک جانور را انجام مي دهد . بعضي از
پروتوزوئرها از لحاظ ساختمان بسيار ساده و بعضي ديگر پيچيده و داراي «اندام هاي سلولي
– cell organs يا Organelles» هستند . اندام هاي سلولي به کار اعمال حياتي خاص
مي خورند و از نظر عمل شبيه به دستگاههاي جانوران پرياخته مي باشند . بسياري از
پروتوزوئرها زندگي مستقل دارند و يا به طور آزاد شنا مي کنند ، درحاليکه بعضي بي حرکت و
بعضي هر دو صورت را دارا مي باشند و کلني هايي (Colonies) تشکيل مي دهند . بقيه در
روي يا داخل بعضي از گونه هاي گياهان و تمام انواع جانوران از پروتوزوئرها تا انسان زندگي
مي کنند .
بسياري از پروتوزوئرها براي جانوران بسيار کوچک ديگر به منزله غذا مي باشند .
بعضي ديگر در تصفيه آب هايي که به وسيله صافي ها انجام مي شود و بسترهاي فاضلابها مفيدند
، ولي گونه هاي بيماري زا از قبيل عوامل اسهال خوني آميبي ، مالاريا و بيماري خواب آفريقايي
به منزله ي تازيانه اي براي نوع بشر مي باشند .
پروتوزوآ برحسب ساختمانها يا تشکيلاتي که براي حرکت دارند به پنج رده تقسيم مي شوند :
1-
ماستيگوفورا(Mastigophora) ، يا تاژک داران داراي يک يا چند تاژک شلاق مانند.
2-
سارکودينا(Sarcodina) ، يا ريشه پايان (Rhizopods) با پاهاي کاذب .
3-
اسپوروزوآ(Sporozoa) ، فاقد اندامهاي سلولي مخصوص حرکت مي باشند .
4-
سيلياتا(Ciliata) ، يا مژکداران(Ciliates) که داراي مژک در سراسر زندگي مي باشند .
5-
سوکتوريا(Suctoria) ، يا مکنده ها که در آغاز داراي مژک و در مراحل بلوغ داراي
شاخک اند .
رده ماستيگوفورا (تاژکداران) Class Mastigophora گرچه بعضي از از تاژکداران مي توانند پاي کاذب تشکيل دهند ، اما وسيله اصلي حرکت آنها ، چند تاژک است . بعضي از پروتوزوئرهاي بسيار ابتدايي را در اين زير شاخه مي توان يافت . گروه شامل فيتو فلاژله ها (رده فيتو ماستيگوفورا) است که معمولا کلروفيل دارند و گياه مانندند . زئو فلاژله ها (رده زئو ماستيگوفورا) که کلروفيل ندارند،هولوزوئيک يا ساپروزوئيک اند ، پس به جانوران مي مانند.
فيتو فلاژله ها : اين جانداران معمولا يک يا دو (وگاهي چهار) تاژک و کلروپلاست دارند که محتوي رنگدانه هاي لازم براي غذا سازي است . آنها بيشتر ، زندگي آزاد دارند و اقسام آشنايي چون اوگلنا ، کلاميدوموناس ، پارامسي ، ولوکس و دينو فلاژله (دو تاژکي ها ) را شامل مي شوند .
زئو فلاژله ها : همه ي تاژکداران جانوري بدون رنگند ، کلروپلاست ندارند و به روش هولوزوئيک و ساپروزوئيک تغذيه مي کنند . بيشتر آنها هم زندگي همزيستي دارند . برخي از مهمترين پروتوزوئر هاي انگل جزء اين گروهند .
تغذيه در تاژکداران :
مشتمل بر سه نوع است : 1- هولوفايتيک(Holophytic) 2- ساپروفايتيک(Saprophytic) 3- هولوزوئيک(Holozoic)
1- روش هولوفايتيک يا فتوسنتز : در اين روش تاژکدار غذاي خود يعني کربوهيدرات را به طريقه فتوسنتز از کربن دي اکسيد ، نمکهاي غير آلي ، انرژي خورشيدي و بالاخره با کمک کلروفيل و آب طي چند مرحله مي سازد و استفاده مي کند .
2- روش ساپروزوئيک يا ساپروفايتيک : در اين روش تاژکدار مواد آلي پوسيده و محلول در آب را از طريق سطح بدن جذب مي کند و با ترشح آنزيمي روي آنها باعث هضم و سپس جذب آنها مي شود .
3- روش هولوزوئيک : در اين روش تاژکدار براي شکار طعمه ي خود را از طريق بلع ، به کمک پاهاي کاذب و يا توسط واکوئل هاي مخصوص پسولئوس (Pseuleus) و بالاخره از اندامهاي ميله اي (Rod organs) استفاده مي کند .
تنفس در تاژکداران :
تاژکداران اکسيژن محلول در آب را به صورت انتشار از سطح بدن جذب و گاز کربنيک را دفع مي کند .
توليد مثل در تاژکداران :
به صورت غير جنسي و به دو روش تقسيم دوتايي طولي و چند تايي صورت مي گيرد .
تقسيم دوتايي طولي (Longitudinal binary fission) :
در اين نوع تقسيم ابتدا هسته ي جانور به نزديکي مخزن يعني به نزديکي پايه ي تاژکها مي رود و به روش ميتوز تقسيم مي شود . به دنبال تقسيم هسته ، جسم پايه ، لکه چشمي ، تاژک و غيره نيز با يک برآمدگي و فرورفتگي طولي تقسيم مي شود و در نتيجه دو سلول شبيه به هم به وجود مي آيد .
تقسيم چندتايي (Multiple fission) :
اين حالت معمولا در زمان کيستي رخ مي دهد . تاژکدار با از دست دادن تاژکهاي خود کروي شکل مي شود و با ترشح يک لايه ي ضخيم به نام کيست به دورخود آماده ي تقسيم چندتايي مي شود . براي اين منظور ابتدا با تقسيم دوتايي مضاعف مي شود و سپس هر سلول با تقسيم مجدد دو سلول ديگر را به وجود مي آورد .اين تقسيمات ممکن است در نهايت به 32-16 سلول دختر بيانجامد .
تاژکداران جانوري :
بيشتر اين تازکداران را تاژکداران انگلي تشکيل مي دهند . ميزبان آنها معمولا از بندپايان و مهره داران است و به عنوان انگل بيروني يا دروني روي آنها يا درون بدن آنها زندگي مي کنند .
تاژکداران همزيست :
تاژکداراني انگلي هستند که قادر به زندگي مستقل نيستند . يعني نه ميزبان و نه انگل نمي توانند بدون وجود يکديگر زندگي کنند .
رده سارکودينا (آميب ها) Class Sarcodina
1- در شکل بالغ پاهاي کاذب سيتوپلاسمي دارند .
2- آبزي ، در آبهاي شيرين يا شور و در خاکهاي مرطوب به سر مي برند و با خزيدن در آب
حرکت مي کنند .
3- با تاژکداران ارتباط ژنتيکي دارند ، چرا که تاژکداران در مرحله اي خاص از چرخه ي
زندگي به شکل آميب در مي آيند و تاژک خود را از دست مي دهند .
4- بدون تقارن يا تقارن کروي دارند .
5- بدون پوشش دروني يا بيروني بوده و يا واجد آن هستند .
6- بدون تشکيل هاگ و بدون عمل الحاق (Conjugation) هستند .
زير شاخه ي سارکودينا در بر گيرنده ي دو فوق رده بر اساس نوع پاهاي کاذب است که
عبارت اند از :
1- ريشه پايان (Rhizopoda) 2- محور پايان (Actinopoda) .
ريشه پايان در برگيرنده ي سه رده به نام هاي :
1- لوبوپودا (Lobopoda) ،2- رشته پايان (Filopoda) و3- شبکه پايان
(Reticulopoda) است .
درحاليکه محور پايان شامل رده هاي : 1- شعاعيان (Radiolaria) و 2- خورشيدي ها
(Heliozoa) است .
تغذيه در سارکودينا :
آميب ها اندامهاي حسي يا اندامهاي ويژه اي براي ديدن ، شنيدن ، مزه کردن ، بو کردن و غيره
ندارند ، اما به راحتي مي توانند غذا را از ديگر مواد تشخيص بدهند . آنها قادرند گياه و جانور
را از هم تشخيص داده و علاقه مندي خود را به يک نوع غذا نشان دهند . آميب اندام ويژه اي
براي گرفتن غذا ندارد ، اما قادر است اين کار را در هر نقطه از سطح بدنش انجام دهد ، براي
اين کار از پاهاي کاذب و به طرق مختلف استفاده مي کند . حلقه زدن (Circumvalation) ،
بلع محيطي (Circumfluence) ، فرورفتگي (Invagination) ، نوشيدن سلولي
(Pinocytosis) ، هضم و جذب (Digestion and assimilation) .
لايه ي واکوئل غذايي تشکيل شده در درون سلول از بين مي رود و سلول با ترشح آنزيمهاي
گوارشي ابتدا غذا را تبديل به مايع و سپس جذب مي کند . آنزيمها ابتدا غذا را با ليزوزومها
اسيدي ، سپس به وسيله ي آميلاز قليايي و آن را جذب مي کنند .
دفع در سارکودينا :
غذاي هضم نشده به تدريج به طرف عقب و سمت چپ کشيده مي شود و چون منفذي وجود
ندارد ، با ايجاد يک دهانه ي موقتي براثر فرورفتگي دراکتوپلاسم آن را به خارج دفع مي کند .
توليد مثل در سارکودينا :
توليد مثل در سارکودينا به دو روش غير جنسي و جنسي صورت مي گيرد.
روش غير جنسي به دو صورت تقسيم دوتايي و چند تايي صورت مي گيرد . در تقسيم دو تايي
ابتدا هسته ، سپس جسم پايه و به دنبال آن تقسيم طولي سيتوپلاسم صورت مي گيرد . در تقسيم
چند تايي که در دو حالت کيستي و بدون کيستي صورت مي گيرد ابتدا هسته به طور متوالي
به روش ميتوز تقسيم شده و به دنبال آن با تقسيم سيتوپلاسم هر قطعه از آن يک هسته را احاطه
مي کند و بدين وسيله تعداد زيادي سلول دختر به وجود مي آيد ، سلول هاي دختر با از بين
رفتن غشاي سلول اصلي آزاد مي شوند .
حرکت يا نقل مکان :
حرکت آميب به وسيله تشکيل موقتي زوايد انگشت مانند به نام پاهاي کاذب (Pseudopodia)
است که از هر جاي جسم سلولي اش مي تواند حرکت کند . اين قسم حرکت نامنظم را حرکت
آميبي شکل گويند
رده ي اسپورداران Class Sporozoa
هاگداران داراي سه زيررده به نام هاي گرگارينيا ، کوکسيديا و پيروپلاسميا هستند .
گرگارين ها انگلهاي معمولي بي مهرگانند ، اما اهميت اقتصادي چنداني ندارند .
کوکسيديا ها انگلهاي درون سلولي بي مهره ها و مهره دارانند . بعضي از اقسام موجود در اين
گروه از نظرپزشکي و دامپزشکي بسيار اهميت دارند . پيروپلاسم ها از نظر دامپزشکي تا حدي
اهميت دارند ؛ مثلا بابسيا بيگمينا (Babesia bigemina) ، باعث بروز نوعي تب در دامها
مي شود . اسپورداران بدون اعضاي حرکتي و واکوئلهاي منقبض شونده اند و داراي توليد مثل
غير جنسي به وسيله تقسيمات زياد و توليد مثل جنسي هستند و اغلب آنها توليد اسپور مي کنند .
همگي انگل داخلي و معمولا با مرحله داخل سلولي هستند .
مشخصات عمومي هاگداران :
1- همه ي آنها انگلي هستند و در بدن بي مهرگان و مهره داران ، در درون و يا بين سلول ها
به سر مي برند .
2- هاگها در زمان بلوغ فاقد اندام حرکتي تاژگي و مژکي هستند .
3- داراي کيست مقاوم در زمان انتقال هستند .
4- در اثر نيش حشرات به ميزبانها انتقال مي يابند .
5- مواد غذايي خود را به طريق اسمزي تهيه مي کنند و به همين دليل فاقد واکوئل هاي
گوارشي و دفعي هستند .
6- توليد مثل آنها به هر دو روش غير جنسي و جنسي صورت مي گيرد .
7- اکثرا بيماريزا هستند و بيماريهاي خطرناکي مثل مالاريا را در انسان و يا حيوانات ديگر
باعث مي شوند . انگل مونوسيست نيز در کرم خاکي آن را عقيم مي سازد .
ساختمان هاگ :
بدني کشيده دارد که در يک انتها باريک و در انتهاي ديگر تا حدودي پهن است . پليکل هاگ
سه لايه به همراه فيبريل يا ميکروتوبول هايي در جهت انقباض هاگ دارد . تعداد ميکروتوبول
ها بر حسب نوع گونه متغير است ، به طوري که در پلاسموديوم ويواکس
(Plasmodium vivax) 11 ، در پلاسموديوم اوواله (P.ovale) 13 و در پلاسموديوم
فالسي پاروم (P.falciparum) 15 ميکروتوبول وجود دارد . سيتوپلاسم هاگ واجد حلقه هاي
رأسي پيشين و پسين به همراه اندامکهاي قطبي است . کار اندامکهاي قطبي ترشح آنزيم
پروتولايتيک جهت نفوذ در سلولهاي ميزبان است
رده مژکداران Class Ciliata
مژکداران گروه جالب توجه و بزرگي هستند که اقسام آن از نظر شکل ، گوناگوني زياد دارند . اين تک
سلولي ها در زيستگاه هاي آب شيرين و شور به سر مي برند . مژکداران از نظر ساختاري ، پيچيدگي زيادي دارند و در ميان پروتوزوئرها ، تخصص يافته تر از بقيه به شمار مي آيند . بيشتر آنها زندگي آزاد دارند ، اما اقسام انگل و هم سفره هم در ميان آنها يافت مي شود . معمولا منزوي و متحرک اند ، اما برخي ثابت هستند و پاره اي نيز به صورت کلوني زندگي مي کنند . گوناگوني شکل و اندازه ميان آنها زياد است . در مجموع ، از بقيه ي پروتوزوئرها درشت ترند ، ولي اندازه ي آنها بين 10 تا 20 ميلي ميکرون تا 3 ميلي متر است . همه ي آنها مژک هايي دارند که به صورت منظم و هماهنگ موج مي زنند . درضمن ، آرايش مژک ها گوناگون است و برخي هم در حالت بلوغ مژک هايشان را از دست مي دهند .
مشخصات عمومي مژه داران :
1- بدني پوشيده از مژه با تقسيم کار محدود دارند .
2- سيتوپلاسم آنها داراي دو نوع هسته ، يکي بزرگ ، رويشي چند n کروموزومي (ماکرونوکلئوس) و
ديگري کوچک ، زايشي 2n کروموزومي (ميکرونوکلئوس) است.
3- داراي دهليز دهاني ، دهان ، حلق و واکوئل هاي گوارشي است .
4- توليد مثل به هر دو روش غير جنسي و جنسي (الحاق و خود باروري) صورت مي گيرد .
بيشتر مژکداران هولوزوئيک (تغذيه به سبک جانوران يا آلي) هستند . اغلب اين جانداران يک دهان
Cytostome) دارند که در بعضي فقط يک دهانه است و در بقيه به گلو يا شياري مژک دار متصل است . دهان در بعضي توسط خارهايي براي بلعيدن شکارهاي بزرگ تقويت شده است و در برخي – مانند پارامسي – ذرات غذايي از طريق به جريان در آوردن آب توسط مژک ها ، به سوي دهان رانده مي شود .
مژک ها :
مژک ها کوتاهند و معمولا در طول سلول يا رديف هاي مورب آرايش يافته اند . مژک ها ممکن است سطح
سلول را بپوشانند يا آنکه به ناحيه ي دهاني يا به نوارهاي ويژه محدود شوند . در بعضي از شکلها ، مژک ها به صورت ورقه اي جوش خورده اند که غشاي «نوسان دار» ناميده مي شود . گاهي نيز قطعات ، غشاي کوچکتري را تشکيل مي دهند که براي راندن غذا به درون گلو (Cytopharynx) به کار مي آيد . در شکل هاي ديگر ممکن است مژک هاي به هم جوش خورده کاکل مانندهاي محکمي را تشکيل دهند که سيري (Cirri) نام دارد و اغلب براي خزيدن به کمک مژک ها به کارمي آيد .
رده سوکتورين ها Class Suctoria
اين گروه ، مژکداراني هستند که در آنها ، نوزاد مژک دار و شناگر آزاد است ، اما در حالت بلوغ
، پايه اي براي اتصال بدن به يک نقطه پديد مي آيد ؛ جاندار حالت ساکن مي يابد و مژکها را
از دست مي دهد .اين جانداران سيتوستوم (دهان سلولي) ندارند و غذا را از طريق بازوهاي
دراز و باريک و لوله مانند خود مي گيرند . سوکتورين ها طعمه هاي زنده و معمولا مژکداران
را با نوک يک يا چند بازوي خود مي گيرند و آنها را فلج مي کنند . سپس سيتوپلاسم طعمه را
از طريق همان بازوي متصل شده به درون سلول خود مي کشاند و واکوئل گوارشي تشکيل
مي دهند .
بهترين نقطه براي جست و جوي سوکتورين ها ، درون جلبک هايي است که در روي لاک
لاک پشتان رشد مي کنند . جنس معمولي سوکتورين هايي که در آنجا يافت مي شود ،
آنارما (بدون پايه يا پوسته) و اسکوالوروفريا (داراي پايه و پوسته) است . ساير نمونه هاي
ساکن آب شيرين عبارتند از : پودوفيرا و دندروسوما .
کتينه توپسيس و افه لوتا ، ساکن آبهاي شورند .
سوکتورين هاي انگل ، شامل تريکوفريا که در بدن اقسامي از بي مهرگان و ماهي هاي آب
شيرين است . الانتوسما ، که در روده بعضي از پستانداران زندگي مي کند و اسفروفيريا است
که در بدن استانتور Stentor)) يافت مي شود .
گروه میکروبیولوژی
